Stoma verzorging thuis: Wat de mantelzorger moet weten

Een stoma. Het woord alleen al roept misschien vragen op, of zelfs een beetje spanning op.

Als je partner, vader of moeder plotseling een stoma krijgt, verandert er veel. Niet alleen in het ziekenhuis, maar zeker ook thuis. Jij als mantelzorger staat dan ineens voor een nieuwe taak: helpen met de verzorging. Het voelt misschien kwetsbaar en ingewikkeld, maar met de juiste uitleg en een dosis geduld went het sneller dan je denkt. Dit is jouw gids, speciaal geschreven voor jou, de steun in de rug voor je naaste.

Een stoma, wat is dat eigenlijk?

Een stoma is een kunstmatige opening op de buik, die artsen aanleggen als de darm of blaas niet meer goed werkt.

De chirurg brengt een stukje darm naar buiten en hecht dit vast aan de huid. Op die plek komt een plat zakje, een wafer (of plaat), waar de ontlasting of urine in opgevangen wordt. Het is een noodzakelijke oplossing na een ziekte zoals kanker of de ziekte van Crohn, of bij ernstige problemen met de blaas. Er bestaan verschillende soorten stomas.

Een colostoma is een opening van de dikke darm, een ileostoma van de dunne darm en een urostoma is voor urine. Welk type je naaste heeft, bepaalt hoe dik de ontlasting is en hoe vaak het zakje geleegd moet worden.

Een colostoma geeft meestal vaster materiaal, een ileostoma is vloeibaarder en komt vaker.

Een urostoma leegt constant een beetje urine. De zorg voor het stoma is heel belangrijk. De huid rondom het stoma is kwetsbaar.

Als de plaat niet goed sluit, kan de huid irriteren of zelfs wondjes krijgen. Jouw taak is om te helpen bij het schoonmaken en het verwisselen van het zakje.

Dit gebeurt meestal om de 3 tot 5 dagen, afhankelijk van het type systeem dat gebruikt wordt. Het is een routine die jullie samen eigen maken.

De basisuitrusting: wat heb je allemaal nodig?

Thuis moet je altijd de juiste spullen in huis hebben. Niets is vervelender dan een leeg zakje en geen nieuw materiaal in de buurt.

De thuiszorg of het ziekenhuis geeft meestal een startpakket mee, maar het is slim om te weten wat er allemaal in zit en wat je eventueel extra kunt bestellen via de hulpmiddelenleverancier. De belangrijkste onderdelen zijn de wafer (de plaat) en het opvangzakje.

• Verzorgingsproducten: Stomazeep (pH-neutraal), water (lauwwarm), niet-alcoholische huidreiniger, huidbeschermingscrème (spray of crème) en medical tape om de plaat extra te bevestigen.
• Hulpmiddelen: Een stomameter (om de grootte van het stoma te meten), een schaartje (met ronde punten!) en afvalzakjes voor het oude materiaal.
• Voor de huid: Een speciale poeder bij een watervalle huid of beschadigde huid, en eventueel een huidbeschermer als de huid heel gevoelig is.
• Comfort: Een buikband of stomaverband die het zakje bedekt en vastzet, vooral handig bij hoesten, niezen of sporten.

Die zitten vaak in één stuk, een 'one-piece' systeem, of los van elkaar, een 'two-piece' systeem. Een two-piece is handig als je het zakje wilt verwisselen zonder de plaat van de huid af te halen. Daarnaast zijn deze dingen essentieel: Veel van deze producten kun je vergoed krijgen via de WMO (Wet Maatschappelijke Ondersteuning) of de Zorgverzekering.

De thuiszorg kan helpen met het aanvragen. Het is slim om dit goed te regelen, want de kosten lopen anders op.

Een basisverzekering dekt meestal 80% tot 100% van de kosten voor stomamateriaal. Een extra aanvullende verzekering kan het eigen risico dekken. Tip: Vraag altijd om een proefpakket bij de leverancier voordat je een grote bestelling plaatst.

Elk stoma is anders en wat voor de buurman werkt, hoeft voor jouw naaste niet perfect te zijn. De huid van de buik kan ook wisselen in dikte, waardoor een andere maat plaat soms nodig is.

De verzorgingsroutine: stap voor stap

Het verwisselen van het stomazakje noem je een 'wissel'. Plan dit op een rustig moment, bijvoorbeeld na de douche of het bad.

De huid moet schoon en droog zijn. Zorg dat je alle spullen binnen handbereik hebt voordat je begint. Leg het oude zakje alvast klaar om te vullen en zorg dat de afvalzakjes openstaan.

Stap 1: Verwijder het oude zakje. Dit doe je voorzichtig door de plaat van de huid af te trekken.

Doe dit niet te snel, maar trek de huid een beetje strak om pijn te verminderen. Vouw het oude zakje dicht en stop het in het afvalzakje. Gooi dit nooit door de wc, ook al beweren sommige merken dat het mag.

Het verstopt de boel! Stap 2: Maak de huid schoon.

Gebruik lauw water en stomazeep of een speciale doekje. Dep de huid droog met een zachte handdoek.

Gebruik geen zakdoekjes met lotion of parfum, dat kan irriteren. Kijk goed naar de huid: zit er roodheid? Zit er een bultje? Is het stoma veranderd van grootte?

Meet het stoma opnieuw met de stomameter, vooral in het begin kan dit wisselen. Stap 3: Breng de nieuwe plaat aan.

Plak de wafer (plaat) op de juiste plek. Zorg dat het gat precies om het stoma past, niet te strak (kan snijden) en niet te wijd (kan irritatie geven). Druk de plaat stevig aan, vooral langs de randen.

Laat de plaat even 'werken' (drogen) voordat je het zakje erop klikt of vastplakt. Controleer of het goed sluit.

Stap 4: Het opvangzakje. Bij een one-piece is het zakje er al aan vast. Bij een two-piece klik je het zakje nu op de plaat.

Zorg dat de kliksysteem goed vastzit. Draai eventueel de klemmen op het zakje goed vast.

Als je naaste een urostoma heeft, sluit je de katheter aan op het zakje. Het is belangrijk om te weten hoe je een katheter thuis moet verzorgen. Leg het zakje plat tegen de buik, zodat het niet zichtbaar is onder kleding.

Welk materiaal kiezen? Opties en prijzen

Er zijn veel merken en soorten. De bekendste zijn Coloplast (Brava), Hollister (CeraCare) en ConvaTec (Aquacell).

De keuze hangt af van de voorkeur van je naaste en de vorm van het stoma. Voor extra comfort in de slaapkamer kun je ook een praktische toiletstoel voor thuis overwegen.

• One-piece: Makkelijker aan te brengen, lager profiel (minder zichtbaar). Verwisselen duurt korter. Prijs: €25 - €45 per verpakking (meestal 10 tot 30 stuks).
• Two-piece: Flexibeler. Je kunt het zakje verwisselen zonder de plaat te verwijderen (handig bij een ileostoma die vaak leeg moet). Prijs: Plaat €20 - €40, Zakje €20 - €40 per verpakking.

Hieronder een overzicht van wat je kunt verwachten, qua type en kosten (indicatie, afhankelijk van leverancier). One-piece vs. Two-piece: Verschillende filters en sluitingen:

• Met filter: Heeft een koolstoffilter die de geur neutraliseert. Belangrijk bij een colostoma of ileostoma. Zorg dat de filter niet nat wordt (dichtplakken tijdens het douchen).
• Zonder filter: Vaak goedkoper of bij urostoma's.
• Klem of velcro: Klemmen zijn veilig, velcro (klittenband) is makkelijker te openen.

Prijsindicatie en vergoeding: Een volledige maandvoorraad (platen en zakjes) kost al snel €150 tot €250. Dit is voor rekening van de zorgverzekeraar, mits je een doktersverklaring hebt.

Via de WMO kun je hulp krijgen voor de aanschaf van hulpmiddelen zoals een stomabroek of speciale wasbare kussentjes. De thuiszorg kan helpen met het aanmeten en het regelen van de levering. Vraag de wijkverpleegkundige naar de mogelijkheden voor 'stomazorg aan huis'. Sommige merken bieden speciale 'moldable' platen aan (zoals de Brava Moldable of Sensura Mio).

Deze hoef je niet op te meten; je kunt ze met je vingers vormen rondom het stoma.

Ideaal voor stomas die een grillige vorm hebben of als je moeite hebt met knippen.

Praktische tips voor mantelzorgers

Als mantelzorger ben je de rots in de branding. Maar vergeet jezelf niet. Het kan emotioneel zwaar zijn om deze intieme zorg te verlenen.

Praat erover met je naaste, maar ook met de wijkverpleegkundige. Zij zijn er ook om jou te ondersteunen.

1. Bescherm je handen: Was je handen voor en na elke wissel.

Gebruik handschoenen als je wilt, vooral als je zelf wondjes hebt. De huid van het stoma is slijmvlies en geeft geen infecties door, maar de ontlasting wel. 2.

Huid eromheen: De huid rond het stoma mag niet rood of geïrriteerd raken.

Gebruik de beschermingscrème standaard. Als de huid lekt (het witte poeder van de plaat wordt zichtbaar), is het tijd om de plaat te verwisselen. Soms helpt een extra hechtpleister (medical tape) om lekkage te voorkomen. 3.

Voeding en vloeistof: Drink veel water. Bij een ileostoma verlies je veel vocht.

Eet de eerste tijd na de operatie voorzichtig. Vezels zijn goed, maar begin met zacht voedsel.

Voorkom gasvorming (koolzuur, uien, bonen) want dat maakt het zakje heel vol. 4. Hulp van de WMO: Vergeet niet dat je recht hebt op hulp.

Naast het materiaal kun je via de WMO een vergoeding aanvragen voor de kosten van de mantelzorger (als je veel uren kwijt bent) of voor respijtzorg (even iemand anders die het overneemt). De gemeente of een mantelzorgconsulent kan je hierbij helpen. 5.

Emotionele steun: Het kan schrikken als je naaste ineens een 'buitentje' op de buik heeft.

Geef aan dat dit oké is. Het is een deel van je naaste, niet wie hij of zij is.

Lachen om een ongelukje helpt. Het mag best luchtig blijven. Uiteindelijk is stoma verzorging gewoon een klusje dat routine wordt.

Net als tanden poetsen. Het went. En met de juiste spullen, een beetje geduld en de hulp van professionals – ook wanneer je bijvoorbeeld moet leren zelfstandig een klysma te gebruiken – lukt het jullie om het leven thuis weer op de rit te krijgen.

Jij bent de expert van je naaste, en met deze kennis ben je ook een expert in de zorg geworden.