Valrisico door medicijnen bij ouderen: Welke medicijnen verhogen het risico

Stel je voor: je vader of moeder loopt door de kamer en valt zomaar om. Niets aan de hand, zeg je? Helaas, vaak is er wel iets aan de hand.

Heel vaak zijn het de pillen die de boosdoener zijn. Oudere mensen slikken vaak een cocktail aan medicijnen, en die kunnen flink spoken met je evenwicht.

Het is een stil gevaar dat op de loer ligt in de keukenkast of de pillendoos. Het gaat hier niet om een klein ongelukje.

Een val kan leiden tot gebroken heupen, langdurige revalidatie en een hoop stress. Voor mantelzorgers is het extra spannend; je wilt natuurlijk niet dat je moeder straks met een gebroken pols in de WMO-aanvraag zit. We moeten dus weten welke medicijnen het risico verhogen en wat we ertegen kunnen doen.

Wat is valrisico door medicijnen eigenlijk?

Valrisico door medicijnen betekent simpelweg dat de pillen die je slikt, je duizelig maken of je reactievermogen vertragen. Je loopt dan sneller vast op een drempel of struikelt over je eigen voeten.

Het is geen ouderdomskwaal op zich, maar een bijwerking van de behandeling. Veel ouderen gebruiken medicijnen voor hoge bloeddruk, suikerziekte of pijn. Die middelen werken vaak in op het centrale zenuwstelsel of de bloedvaten. Het gevolg?

Je bloeddruk daalt ineens als je opstaat, of je bent suf en traag.

Je lichaam kan zich niet snel genoeg aanpassen. Denk aan iemand die net start met een nieuwe dosis bloeddrukverlager. Hij staat op van de bank en alles draait.

Dat is een klassieke val. Het risico stijgt enorm als er meerdere medicijnen tegelijk worden geslikt. Dat heet polyfarmacie, een begrip dat je vaak hopt in de thuiszorg.

Welke medicijnen zijn de grootste boosdoeners?

Laten we de boosdoeners op een rijtje zetten. Slaapmiddelen en kalmerende pillen (zoals oxazepam of lorazepam) staan bovenaan.

Ze maken je suf en vertragen je reactiesnelheid. Een pilletje voor de nacht kan ervoor zorgen dat je de volgende ochtend nog als een zombie door de kamer zwalkt.

Medicijnen tegen hoge bloeddruk zijn ook berucht. Vooral als je net begint met lisdiuretica zoals furosemide. Je plast veel, waardoor je uitdroogt en je bloeddruk te ver daalt. Ook bètablokkers (zoals metoprolol) kunnen duizeligheid geven.

Voor ouderen met hartfalen is dit vaak noodzakelijk, maar het vereist wel strakke controle.

Pijnstillers spelen een rol, maar vooral de ouderwetse pijnstillers zoals diclofenac of naproxen kunnen problemen geven. Ze zorgen voor vochtretentie en kunnen de nieren belasten, wat indirect invloed heeft op je evenwicht. Nieuwere pijnstillers zoals celecoxib zijn iets zachter, maar nog steeds niet zonder risico.

Antidepressiva en antipsychotica zijn ook flinke spelbrekers. Ze beïnvloeden je stemming, maar ook je spiercoördinatie.

Zelfs medicijnen voor de ziekte van Parkinson, zoals levodopa, kunnen flinke schommelingen in je beweging veroorzaken.

Een verkeerde dosis leidt direct tot wankelheid.

Hoe werkt het precies in het lichaam?

De meeste medicijnen die het risico verhogen, werken in op de hersenen en het zenuwstelsel. Ze remmen de signalen af die je spieren en evenwichtsorganen aansturen.

Je hersenen zijn als een drukke verkeersleider; medicijnen zorgen voor filevorming. De boodschap "pas op, stapje omhoog" komt te laat aan. Naast een droge mond door medicijnen kunnen bloeddrukverlagers er ook voor zorgen dat de vaten zich wat verder openzetten.

Dat is goed voor het hart, maar als je opstaat, zakt het bloed naar je benen.

Je hersenen krijgen even te weinig zuurstof. Je ziet zwart voor je ogen of krijgt een licht gevoel in je hoofd. Dat heet orthostatische hypotensie.

Daarnaast is er het effect op de spieren. Sommige medicijnen, zoals de hoge dosis pijnstillers of bepaalde spierverslappers, maken je spieren slapper.

Je enkels worden minder stabiel. Je voelt je alsof je op watten loopt.

Als je dan ook nog een looprek of krukken gebruikt, is de controle over je lichaam minder. Verder speelt de lever en nierfunctie een rol. Oudere mensen hebben vaak een tragere afbraak van medicijnen. De pillen blijven langer in het bloed zitten en stapelen zich op.

Een dosis die voor een jongere veilig is, kan voor een oudere al te veel zijn. Dit verhoogt het valrisico aanzienlijk.

Praktische tips om het risico te verlagen

Gelukkig hoef je niet meteen te stoppen met alle pillen. Er zijn genoeg manieren om het risico te verlagen.

1. Check de medicijnlijst: Vraag om een overzicht van alle medicijnen (inclusief kruidenproducten). Kijk of er combinaties zijn die het risico verhogen. De apotheker kan een medicatiebewaking uitvoeren.
2. Pas de dosis aan: Soms helpt het om de dosis te verlagen of het middel op een ander tijdstip in te nemen. Neem bloeddrukverlagers bijvoorbeeld pas in na het ontbijt, niet vlak voor je gaat slapen.
3. Gebruik hulpmiddelen: Een wandelstok of rollator kan helpen, maar alleen als die goed is afgesteld. Via de WMO kun je een rollator aanvragen (vaak eigen bijdrage rond €25-€50 per maand). Een drempelhulp (vanaf €15) in huis voorkomt struikelen.
4. Voorkom uitdroging: Bij gebruik van plaspillen is het essentieel om genoeg te drinken. Een drinkbeker met een rietje (circa €10-€15) helpt om voldoende vocht binnen te krijgen.
5. Regelmatige controle: Laat de bloeddruk thuis meten. Er zijn goedkope bloeddrukmeters te koop vanaf €40. Zorg dat je weet wat normaal is voor jouw situatie.

Hieronder vind je concrete stappen die je met de huisarts of apotheker kunt bespreken. Als mantelzorger kun je ook helpen door de omgeving veiliger te maken.

Zorg voor goede verlichting en verwijder losliggende kleedjes. Een nachtlampje (vanaf €10) voorkomt dat je moeder 's nachts in het donker moet lopen om naar het toilet te gaan. Heb je het idee dat de medicijnen te veel bijwerkingen geven? Schrijf het op. Noteer wanneer de duizeligheid optreedt en wat er op dat moment gebeurde.

Neem dit lijstje mee naar de huisarts. Zo kan er gericht gezocht worden naar een oplossing.

Onthoud dat je niet alles zelf hoeft op te lossen. De thuiszorg kan helpen met het organiseren van de medicatie (medicatierol). Een medicatierol wordt vaak vergoed door de verzekering of de WMO, afhankelijk van je situatie. Denk ook aan het veilig opruimen van oude medicijnresten.

Dit voorkomt dat pillen door elkaar gehaald worden, wat ook weer risico's geeft. Vergeet ook niet om op mogelijke wisselwerkingen tussen medicijnen te letten. Als er een val is gebeurd, is het verstandig om de huisarts te bellen.

Soms is fysiotherapie nodig om de spieren weer sterker te maken. Fysiotherapie valt vaak onder de basisverzekering, maar let op je eigen risico.

Een fysiotherapeut kan ook oefeningen geven die specifiek gericht zijn op evenwicht. Sluit de dag af met een checklist. Is alles veilig opgeruimd?

Staat de rollator op de juiste plek? Is de pillendoos gevuld?

Een kleine routine geeft veel rust. En het zorgt ervoor dat je met een gerust hart de nacht in gaat, zonder dat je bang hoeft te zijn voor een val door die vervelende medicijnen.