Voeding bij dementie: Eten aanreiken en zelfstandig eten ondersteunen
Een bord eten dat halfvol blijft staan. Een vork die onhandig wordt vastgehouden.
Een glas water dat morst. Herkenbaar? Voor veel mantelzorgers is het een dagelijkse realiteit als ze te maken hebben met dementie. Eten en drinken wordt opeens een flinke opgave.
En dat terwijl goede voeding juist zo belangrijk is om de kracht en de helderheid erin te houden.
Dit is niet zomaar een vervelend klusje. Het is een manier om je naaste te steunen, om frustratie te voorkomen en om de kwaliteit van leven echt te verbeteren. Je hoeft het niet alleen te doen. Er zijn slimme trucs, handige hulpmiddelen en regelingen die je leven makkelijker maken.
Waarom eten niet meer 'gewoon' is bij dementie
Bij dementie gaat het geheugen langzaam achteruit, maar het raakt veel meer dan alleen dat. Het overzicht verdwijnt. Een bord met aardappels, vlees en groenten kan voor iemand met dementie opeens een onoverzichtelijke berg worden. De vraag 'waar moet ik beginnen?' is dan echt niet altijd te beantwoorden.
Ook het fysiek uitvoeren van de bewegingen: vork naar mond, bijten, kauwen, doorslikken.
Dat proces verloopt niet meer soepel. Spieren werken minder goed samen en de motoriek verslechtert.
Soms ontstaat er een 'slechte slik', waardoor iemand zich makkelijk verslikt. Dit alles maakt eten tot een mentale en fysieke inspanning die voorheen nooit nodig was. Het is dus logisch dat je naaste minder eet of het helemaal weigert.
De drempel wordt te hoog. Het gaat dus om méér dan alleen de inname van calorieën.
Eten is een sociale bezigheid. Samen aan tafel, een praatje maken, de geur van eten ruiken. Als dat niet meer lukt, verdwijnt er ook een stuk verbinding. Je naaste kan zich schamen of gefrustreerd raken.
Misschien eet hij of zij stiekem weg uit onzekerheid. Door hier op een warme en begripvolle manier mee om te gaan, behoud je niet alleen de voeding, maar ook de waardigheid.
Je toont aan dat je ziet wat er gebeurt en dat je helpt.
Dat is een stukje mantelzorg dat onbetaalbaar is. Het is de kunst om te zien wat er op dat moment nodig is.
De praktijk: Eten aanreiken op een andere manier
De manier waarop je het eten aanbiedt, maakt een wereld van verschil.
Vergeet de klassieke manier van opscheppen. Een vol bord is vaak het begin van de chaos. Begin klein. Geef kleine porties.
Eerst de aardappels, dan het vlees, daarna de groente. Of zelfs één soort eten tegelijk. Zo blijft het overzichtelijk. Kies voor borden en schaaltjes die goed afsteken tegen de kleur van het eten.
- Gebruik een diep bord of schaal: Dit helpt om het eten te 'scheppen' met de vork, in plaats van te prikken. Veel makkelijker.
- Zorg voor de juiste houding: Zit je naaste rechtop? Met het hoofd een beetje voorovergebogen? Dit helpt bij het slikken en voorkomt verslikken.
- Bied de juiste hulpmiddelen aan: Een aangepaste vork of lepel met een dikke, gebogen steel kan enorm helpen bij een verminderde grip.
Een wit bord met lichtgeel eten (aardappels) is lastig te zien. Een donkerblauw bord maakt die aardappels ineens goed zichtbaar.
Dit zijn simpele, goedkope oplossingen die direct werken. Heb je hulp nodig bij het aanvragen van deze hulpmiddelen? Via de WMO (Wet Maatschappelijke Ondersteuning) kun je bij de gemeente terecht.
Ze kunnen je helpen met een vergoeding voor bijvoorbeeld aangepast bestek of speciale borden. Soms is een afspraak met een ergotherapeut al genoeg om de juiste trucjes te leren. Zij zijn experts in het aanpassen van de omgeving zodat je naaste zo zelfstandig mogelijk kan blijven eten.
Zelfstandig eten stimuleren: de rol van hulpmiddelen
Zelfstandig eten is een kwestie van regie houden. Iemand mag best nog proberen om zelf te eten, ook al morst het een beetje. Dat gevoel van 'ik kan het nog' is goud waard.
Het voorkomt dat je naaste volledig afhankelijk wordt en de motivatie verliest.
Er bestaan tegenwoordig fantastische hulpmiddelen die het makkelijker maken om zelfstandig te blijven eten, zonder dat het direct aanvoelt als 'hulp'. Denk aan een aangepaste beker die het morsen tegengaat of een stabiel dienblad dat op schoot kan.
Een goed voorbeeld van een merk dat hierop inspeelt is Keuco of Etac. Ze hebben bestek met een speciale, zwaardere greep die niet makkelijk uit de hand glipt. Of een 'eetlepel' die een beetje omhoog gebogen is, zodat je minder hoeft te draaien met je pols.
Dit soort hulpmiddelen zijn vaak via de WMO of een zorgverzekering (met een aanvullende module voor hulpmiddelen) te regelen.
De prijzen variëren, maar denk aan bedragen vanaf €15 voor een speciale lepel tot €50 voor een drinkbeker met tuit of een stabiel dienblad. Een ergotherapeut kan een complete 'eet-assessie' doen en een lijstje met passende hulpmiddelen voor je opstellen. Dit is vaak de eerste stap naar een goed advies, zeker bij een verminderde eetlust bij ouderen. Probeer ook eens een andere setting.
"Soms is het een kwestie van proberen. Wat voor de een werkt, werkt voor de ander niet. Blijf vooral kijken en luisteren naar wat er op dat moment gebeurt."
Misschien eet je naaste wel beter als hij of zij niet recht tegenover je zit, maar een beetje schuin. Of eet eens op een andere tijd.
Soms is er 's ochtends meer trek dan 's avonds. Wees flexibel.
Het doel is niet om het hoofdstuk 'eten' zo snel mogelijk af te vinken. Het doel is dat je naaste op een fijne manier genoeg binnenkrijgt. Het is een zoektocht die je samen aangaat.
Praktische tips voor een rustige eetomgeving
De sfeer rondom de maaltijd is minstens zo belangrijk als het eten zelf.
Een rustige, vaste structuur geeft houvast. Probeer storende prikkels zoveel mogelijk te beperken. Zet de televisie uit.
Zorg voor rustige, zachte verlichting. Zorg dat je alle spullen die je nodig hebt (borden, bestek, servet, glas) al klaar hebt staan voordat je begint.
- Eet op vaste tijden: Routine helpt. Probeer zoveel mogelijk rond dezelfde tijd te eten.
- Laat je naaste helpen: Vraag of hij/zij de servetten wil pakken, of het zout wil doorgeven. Kleine handelingen geven betrokkenheid.
- Geef de tijd: Reken op minimaal een half uur voor een maaltijd. Haasten levert alleen maar stress op.
- Let op de temperatuur: Eet en drink niet te heet. De tastzin is soms minder goed, waardoor verbranding op de loer ligt.
- Hydratatie is essentiel: Bied vaker kleine slokjes water of kruidenthee aan. Een speciale drinkbeker met een tuit (vaak vergoed via WMO) kan helpen om voldoende te drinken.
Zo voorkom je dat je na het hoofdstuk 'opscheppen' nog drie keer de keuken in en uit moet rennen.
En tot slot: wees lief voor jezelf. Het is soms een zware taak. Zie je dat het echt niet lukt? Door een voedingsdagboek bij te houden krijg je meer inzicht, of schakel hulp in via de huisarts voor een diëtist die gespecialiseerd is in ouderen of dementie.
Zij kan helpen met het samenstellen van makkelijk te eten, smaakvol voedsel dat wel voldoende voedingsstoffen bevat. Let daarnaast op de voldoende vochtinname bij ouderen. Soms is een speciale drinkvoeding (zoals 'Nutridrink' of 'Fortimel') een tijdelijke of blijvende oplossing.
Onthoud: je bent niet de enige die dit meemaakt. Er is veel kennis en praktische hulp beschikbaar, vaak gewoon via de gemeente of de zorgverzekering. Gebruik het. Zo hou je het vol, voor je naaste en voor jezelf.